Về Trang Phan Đình Diệu

Góp ý kiến về đổi mới tư duy nhằm tiến đến
"Dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh"

Phan Đình Diệu

Tham luận tại Đại hội VI Mặt trận Tổ quốc Việt Nam — Hà Nội, tháng 9 năm 2004

Kính thưa Đoàn Chủ tịch,
Kính thưa các vị đại biểu Đại hội,

Đại hội lần thứ sáu Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được tiến hành trong bối cảnh đất nước ta đã có những bước chuyển biến và phát triển quan trọng và đạt được nhiều thành tích đáng phấn khởi sau gần hai thập niên thực hiện công cuộc đổi mới; đồng thời cũng đang đứng trước nhiều thách thức gay gắt của yêu cầu tiếp tục đổi mới và tích cực hội nhập, đòi hỏi ở chúng ta nhiều quyết tâm mới và nghị lực mới. Ngay từ đầu công cuộc đổi mới, chúng ta đã nhận thức đúng đắn rằng "đổi mới tư duy" là yếu tố chủ yếu quyết định thành công của công cuộc đổi mới nói chung. Và trên thực tế, trong gần hai mươi năm qua, do có những nhận thức mới về sự cần thiết chuyển biến sang "một nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần hoạt động theo cơ chế thị trường..." và "một nền dân chủ mở rộng trong xã hội", đất nước ta đã thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kéo dài, bắt đầu phát huy được nhiều tiềm năng cho phát triển và hội nhập. Tuy nhiên, trong công cuộc đổi mới, từ nhiều năm gần đây chúng ta đã bắt đầu tỏ ra lúng túng giữa đòi hỏi của cuộc sống phải tiếp tục mạnh dạn hơn nữa theo con đường "thị trường và dân chủ" về một mặt, và mặt khác là nỗi lo sợ xa rời "định hướng xã hội chủ nghĩa", là định hướng mà ta kiên quyết duy trì cho sự phát triển xã hội của chúng ta. Cái mâu thuẫn giữa hai yêu cầu đó có thực là một mâu thuẫn khách quan không thể vượt qua hay chỉ là một mâu thuẫn trong nhận thức? Dầu thế nào thì cũng cần có cách hoá giải mâu thuẫn đó để cho cuộc sống được tiếp tục con đường phát triển của mình.

Điều đáng mừng là từ vài ba thập niên trở lại đây, sự phát triển của các khoa học mới cũng như những biến chuyển to lớn của cuộc sống kinh tế, xã hội trên khắp hành tinh đã cung cấp cho chúng ta nhiều căn cứ để hình thành một tư duy mới, dọi những ánh sáng mới vào những vấn đề mà ta đang gặp phải. Trước hết, ta cần có một cách nhìn rõ ràng về "định hướng xã hội chủ nghĩa". Một định hướng "xã hội chủ nghĩa" dựa trên học thuyết về giai cấp và đấu tranh giai cấp, về cách mạng vô sản và chuyên chính vô sản,... rõ ràng đã lỗi thời và đã bị thực tiễn bác bỏ. Và phải chăng trong thực tế đổi mới của chúng ta, chúng ta cũng đang chấp nhận từng bước sự bác bỏ đó? Phát triển kinh tế thị trường, công nhận và đề cao vị trí của tầng lớp doanh nhân cùng với "xây dựng giai cấp công nhân" chắc ta không nhằm tạo ra tiền đề cho một cuộc đấu tranh giai cấp một mất một còn trong tương lai. Có phải khi nói đến mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh" là ta đã đưa ra một định nghĩa mới về "xã hội chủ nghĩa", tuy chưa công khai từ bỏ khái niệm cũ về "xã hội chủ nghĩa" theo học thuyết Mác-Lênin như hầu hết các đảng cộng sản trên thế giới đã làm? Tôi nghĩ rằng đây là một vấn đề then chốt mà ta cần có quan điểm rõ ràng. Ngày nay, các lực lượng tiến bộ trên thế giới cũng đang tìm kiếm cho nhân loại một con đường "xã hội chủ nghĩa" của thế kỷ 21 theo mục tiêu "tự do, bình đẳng, đoàn kết", ta có thể hội nhập vào con đường đó bằng cách nói "dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh" của ta. Và với quan điểm đó về xã hội chủ nghĩa thì ta sẽ không còn phải lo sợ về bất kỳ một mâu thuẫn gì với việc phát triển các yếu tố "thị trường" và "dân chủ" nữa.

Như trên đã nói, chính vì còn lưu luyến với quan niệm cũ nên ta chưa thoát khỏi nỗi lo sợ này, nỗi lo sợ thị trường và dân chủ sẽ làm cho xã hội phát triển ngoài sự lãnh đạo độc tôn của một Đảng độc quyền và của một ý thức hệ chuyên chế. Thoát khỏi những luyến tiếc với quan niệm cũ về chủ nghĩa xã hội sẽ giải phóng ta khỏi những ràng buộc của cái gọi là "thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa", điều mà nhiều nước anh em trước chúng ta đã tốn bao công sức muốn duy trì mà cuối cùng cũng đành từ bỏ, vì nó trái với yêu cầu của phát triển, nó bảo vệ vị trí chủ đạo của một khu vực rộng lớn và trì trệ của nền kinh tế và duy trì một môi trường béo bở và phi pháp cho tham nhũng, lãng phí, và nhiều tiêu cực khác trong xã hội. Thoát khỏi cái thị trường "định hướng" đó, nền kinh tế thị trường còn non yếu của ta sẽ được phát triển đầy đủ, và trong cơ chế thị trường đầy đủ đó mọi tài năng kinh doanh, mọi nhân tố tích cực sẽ được tự do phát huy, làm cho nền kinh tế của ta sẽ có thêm nhiều năng lực cạnh tranh và nhiều khả năng hội nhập, và trong điều kiện phát triển kinh tế thế giới hiện nay, chắc chắn chúng ta sẽ sớm phát triển được một nền kinh tế thông tin và tri thức, hội nhập vững vàng vào dòng biến chuyển chung của thời đại.

Tất nhiên, chúng ta không xem thị trường là cây đũa thần có thể giải quyết mọi vấn đề xã hội. Kinh tế thị trường có thể góp phần chủ yếu làm nên dân giàu nước mạnh về kinh tế, nhưng chỉ có thị trường không thôi thì chưa bảo đảm có tự do, bình đẳng, công bằng. Những thuộc tính này của xã hội nằm trong một phạm trù chung về quyền dân chủ. Khó có một định nghĩa nào có thể bao quát hết mọi nội dung có thể có của khái niệm dân chủ, cũng như các khái niệm bình đẳng, công bằng. Các khái niệm này cũng có nội dung tiến hoá theo sự tiến hoá chung của xã hội loài người. Như được dự báo thì quá trình phát triển hiện nay sẽ dẫn loài người đến một nền kinh tế tri thức và một xã hội tri thức. Nền kinh tế tri thức là nền kinh tế mà trong đó sự giàu có phụ thuộc vào tài sản tri thức và nguồn vốn trí tuệ. Mà tài sản tri thức và vốn trí tuệ là đặc hữu của bộ óc con người, của từng con người; như vậy nếu xem bình đẳng về kinh tế phải là bình đẳng về quyền sở hữu tài sản thì phải chăng sẽ đến lúc cái làm nên quyền bình đẳng đó đã chứa sẵn trong cái bình đẳng tự nhiên của con người? Và như vậy thì có thể chăng với sự phát triển kinh tế thị trường và nền dân chủ xã hội, loài người tất yếu sẽ đạt đến trong một tương lai nào đó những điều kiện để thiết lập một xã hội "xã hội chủ nghĩa" dân chủ với các mục tiêu lý tưởng về tự do, bình đẳng và đoàn kết? Ngày nay, chắc không còn là lúc thời đại có thể sản sinh ra những bậc sáng thế như Marx, Lénine vạch sẵn cho loài người một cách rành mạch con đường đi đến chủ nghĩa xã hội "khoa học" rồi chủ nghĩa cộng sản như trước đây, mà chỉ có thể có những dự phóng khái quát về tương lai, rồi từ trong thực tiễn của quá trình tiến hoá lịch sử, mỗi dân tộc sẽ bằng năng lực thích nghi, hiệp tác và sáng tạo của mình mà tự xác định dần từng bước cho con đường phát triển của chính mình đi đến lý tưởng chung đó.

Từ những thập niên cuối thế kỷ 20 trở đi, khoa học trên thế giới đã có những biến đổi to lớn, chủ yếu là hướng tới những đối tượng phức tạp, đang tìm kiếm nhiều cách nhìn mới, cách nghĩ mới, sáng tạo những phương pháp mới, để nghiên cứu nhiều thuộc tính mới và hành vi mới như các thuộc tính hợp trội, tính trật tự và tổ chức, khả năng thích nghi; các hành vi tương tác, cạnh tranh và hiệp tác trong tiến hoá, tự tổ chức và sáng tạo trật tự mới,... của các hệ thống phức tạp trong thế giới vật chất, thế giới tự nhiên, của sự sống và các hệ sinh thái, của kinh tế và xã hội loài người. Nhiều nhà khoa học trên thế giới đã xem phức tạp là khoa học của thế kỷ 21. Tôi hy vọng rằng một vài trình bày sơ lược kể trên về con đường tiến đến một chủ nghĩa xã hội dân chủ là phù hợp với những hiểu biết từ khoa học mới đó. Trình bày những điều đó, tôi mong muốn được đóng góp vài ý kiến đối với việc đẩy mạnh công cuộc đổi mới của nước ta hiện nay và đặc biệt đối với công tác của Mặt trận Tổ quốc chúng ta trong giai đoạn hiện nay.

Đối với việc tiếp tục đẩy mạnh công cuộc đổi mới hiện nay, ta cần:

Đây là những vấn đề đã được đề cập đến trong nhiều văn bản chính thức, tôi chỉ đề nghị được thực hiện thực sự trong thực tế mà thôi.

Đối với công tác của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tôi tán thành những nội dung nêu trong Báo cáo chính trị đã trình trước Đại hội, chỉ xin bổ sung vài điểm sau đây:

Xin chân thành cảm ơn sự chú ý của quý vị đại biểu.