Nguồn: Diễn Đàn Forum — 17/05/2018

Diễn Đàn (tờ báo và những người làm ra nó) ngay từ lúc chào đời đã tự hào được kể GS Phan Đình Diệu (và nhiều người khác, như GS Hoàng Tuỵ, nhà văn Nguyên Ngọc...) trong số những người bạn thân thiết của mình. Một phần vì ngẫu nhiên, trong những người chủ trương, hỗ trợ và trực tiếp tham gia thực hiện tờ báo ngay từ ngày đầu (tháng 9.1991) và cả trước đó (tôi sẽ trở lại chi tiết này sau), có một số khá đông trong nghề « toán - tin », đã có dịp gặp anh từ những năm cuối 1970, đầu 1980, cả ở trong nước và khi anh có dịp sang Pháp công tác và tìm hiểu ngành tin học lúc đó còn mới ở giai đoạn sơ khai (đối với đại chúng). Những cuộc gặp, trao đổi về tình hình khoa học, giáo dục trong nước, được mở rộng sang các vấn đề xã hội, chính trị nói chung, tuy không nhiều gì (vì lý do khoảng cách dễ hiểu), song những đồng cảm tự nhiên nảy nở giữa những người cùng chia sẻ các giá trị nhân văn cốt lõi của cuộc sống mới là nhân tố quyết định củng cố các mối liên hệ ngẫu nhiên ấy.

Ví dụ tiêu biểu nhất về mối quan hệ nói trên giữa các thành viên Diễn Đàn với anh Diệu là cố giáo sư Bùi Trọng Liễu. Tuy sang Pháp từ lúc trẻ và lập nghiệp suốt đời ở đây, do có người anh ruột là GS Bùi Trọng Lựu ở Hà Nội, sinh thời anh Liễu giữ liên lạc khá mật thiết với giới khoa học, nhất là toán học miền Bắc (các GS Lê Văn Thiêm, Tạ Quang Bửu, Hoàng Tuỵ...) từ trước khi chiến tranh chấm dứt. Riêng với anh Diệu, không thấy anh Liễu nói rõ nhưng xác suất lớn là hai người đã gặp nhau trong chuyến anh Diệu sang Pháp thực tập năm 1975, nếu không thì trễ nhất là trong chuyến về dự Hội nghị Toán học toàn quốc lần thứ hai của một phái đoàn toán học Việt kiều, năm 1977, rồi sau đó ở Hội nghị toán học quốc tế năm 1978 tại Helsinki, trong đó giáo sư Phan Đình Diệu là một trong hai đại biểu đến từ Việt Nam. Những trao đổi về giáo dục giữa hai anh đã dẫn tới một bài báo chung với đầu đề là "Góp ý kiến về việc học", đăng trên báo Tổ quốc số tháng 11/1987, rồi báo Nhân Dân đăng ngày 27/12/1987 và báo Tuổi Trẻ đăng ngày 29/12/1987. Anh Liễu đã gửi cho Diễn Đàn (báo giấy, số 23, tháng 10,1993) bài viết Kiểm lại một số ý kiến góp về việc học, trong đó anh nhắc lại những ý chính của bài báo nói trên, kèm theo một vài « lời bình », cập nhật hoá thông tin hai năm sau bài báo chung. Diễn Đàn cũng đã nối kết nhiều bài của anh Diệu viết về Giáo dục trên các báo trong nước.

Quan hệ thân thiết của hai anh cũng như giữa anh Liễu và các nhà toán học có uy tín trong nước là một thế mạnh giúp cho ý tưởng thành lập trường đại học dân lập Thăng Long, trường dân lập đầu tiên của VN, được xuôi chèo mát mái. Có thể nói, anh Liễu là « người đỡ đẻ » của Thăng Long, các GS Phan Đình Diệu, Bùi Trọng Lựu, Hoàng Xuân Sính, Nguyễn Đình Trí, Hoàng Tuỵ là những người đồng sáng lập trường, và Đoàn Kết⁽¹⁾ rồi Diễn Đàn là « cơ quan truyền thông » không chính thức của trường. Đồng thời nhiều anh em trong Diễn Đàn đã hàng tháng góp phần nhỏ hỗ trợ tài chính cho trường hoạt động.

Theo bài viết Hai niềm hạnh phúc gắn bó với tin học của chính anh, đăng trên blog Đông Tác của Nguyễn Chí Công, sự say mê tin học của anh Diệu có từ rất sớm, trong những năm đầu thập niên 1960 : tuy « vẫn mê toán học trừu tượng, nhưng đã bắt đầu bị lôi cuốn bởi những ý tưởng về thông tin, điều khiển, và đặc biệt bởi sự diệu kỳ của máy tính điện tử. ». Từ năm 1968, anh chuyển sang công tác ở Phòng Toán Học Tính Toán (tức Phòng Máy Tính Điện Tử) thuộc Uỷ Ban Khoa Học và Kỹ Thuật Nhà Nước, và đầu năm 1975, anh qua Pháp trong một chuyến thực tập. Sau đó, với sự trợ giúp của các nhà khoa học Pháp Henri Van Regemorter, Alain Tessonnière trong CCSTVN (Comité pour la Coopération Scientifique et Technique avec le Vietnam), anh đã đưa sang Pháp thực tập một số cán bộ trẻ của Viện Tính toán và Điều khiển mới được thành lập ở Hà Nội mà anh là Viện trưởng. Đây chính là đội ngũ làm vi tin học đầu tiên ở Việt Nam, những Trần Bá Thái, Nguyễn Chí Công, Vũ Duy Mẫn, Nguyễn Thúc Hải..., những người đã lắp ráp lên chiếc máy « vi tính » đầu tiên của Đông Nam Á.

Về phía Việt kiều, trong số những chuyên gia thuộc nhóm Tin học VN tại Pháp và bè bạn tích cực tham gia hợp tác này, có những người trong ban biên tập Diễn Đàn (Hà Dương Tuấn, Phan Huy Đường, Nguyễn Hoàng - California, Hồ Văn Tiến - Thuỵ Sĩ...). Tất cả đã có những chuyến về nước mở những khoá đào tạo ngắn cả về lý thuyết và ứng dụng tin học, mang theo một ít máy móc biếu các đồng nghiệp trong nước ^(1b), hoặc tham gia các « tuần lễ tin học » mở ra hai năm một lần, xen kẽ giữa Hà Nội và Hồ Chí Minh. Cả hai bài đều nhắc tới vai trò đầu tàu của Phan Đình Diệu trong việc thảo ra "chính sách quốc gia phát triển công nghệ thông tin ở nước ta đến năm 2000", làm nền cho nghị quyết của chính phủ về phát triển công nghệ thông tin ở nước ta trong những năm 90 được thủ tướng Võ Văn Kiệt ký ngày 4/8/1993.

Tuy nhiên, last but not least, dù giáo dục, tin học là những quan tâm say mê suốt đời của nhà khoa học Phan Đình Diệu, tên tuổi của anh đối với quảng đại quần chúng Việt Nam trước hết gắn liền với những hoạt động của người trí thức dũng cảm, "có tâm và có tầm" theo cách nói hiện nay, đã tận dụng mọi cơ hội ⁽²⁾, đặc biệt là vị trí của mình trong Quốc hội (mà anh là đại biểu các khoá V và VI) cũng như trong Uỷ ban TƯ Mặt trận TQVN - mà không hề lo ngại bị mất vị trí đó, để đưa ra những đề nghị cải cách cần thiết cho đất nước, dù chúng đụng tới những vùng bị cho là « nhạy cảm » tới đâu, và dù biết là đảng CSVN chẳng mấy khi biết lắng nghe những ý kiến trái tai họ. Cho tới nay, anh là người đại biểu Quốc hội duy nhất dám phát biểu "Ông Lê Duẩn cực kỳ vĩ đại và sẽ vĩ đại hơn nữa nếu ông từ chức" ⁽³⁾. Chính điều đó làm nên một Phan Đình Diệu khí phách và trí tuệ, « chỉ tham gia chính trị với tinh thần khoa học », như tổng kết vô cùng chính xác của nhà báo Huy Đức.

Trong lĩnh vực này, Diễn Đàn cũng đã vài lần hân hạnh là tờ báo đầu tiên đăng (hoặc trích đăng vì lúc đó báo giấy hạn chế chiều dài các bài) một bài viết của anh. Thực ra, không chỉ từ khi bắt đầu Diễn Đàn (tháng 10,1991), mà trước đó nữa, trong tờ Đoàn Kết những năm cuối. Bài đầu tiên mà Đoàn Kết đăng của Phan Đình Diệu là bài Góp ý kiến về đổi mới (ĐK số 410, tháng 2,1989) ⁽⁴⁾. Tiếp đó, Đoàn Kết còn hai lần đăng bài của anh : số 424, tháng 6.1990, đăng bài Vấn đề dân chủ trong sự nghiệp đổi mới ; và số 434, tháng 5.1991, đăng bài Kiến nghị về một chương trình cấp bách nhằm khắc phục khủng hoảng và tạo điều kiện lành mạnh cho sự phát triển đất nước.

Sau Đoàn Kết, Diễn Đàn tiếp tục đăng nhiều bài viết khác của anh, nhiều lần từ một bản đánh máy nhận được qua bưu điện, không đề tên người gửi và ban biên tập phải xác kiểm trước khi đăng (nhưng chưa bao giờ bị nhầm với một bài « dỏm »). Chỉ xin kể sơ : GS Phan Đình Diệu góp ý về Hiến pháp 1992, một bài phát biểu tại Hội nghị Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ngày 12.3.1992, mà Diễn Đàn đăng lại 21 năm sau ; và bài Một lộ trình cho dân chủ hoá, phát biểu tại Hội nghị góp ý kiến vào Dự thảo Báo cáo chính trị của Đại hội X Đảng CSVN do UBTƯ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tổ chức, Hà Nội, 14-2-2006, trong đó ông nhấn mạnh "Một lộ trình như vậy phải được bắt đầu từ nhận thức sự cần thiết của dân chủ hóa trong bản thân Đảng", và đề ra 5 bước cần thực hiện. Ông chấm dứt bài phát biểu bằng một lời Cầu chúc cho một tổ quốc Việt Nam dân chủ và phát triển!

Lời cầu chúc này, một lần nữa, vô hình trung xác nhận những đồng cảm giữa tác giả và Diễn Đàn, một tờ báo ngay từ trước khi chào đời đã khẳng định mục tiêu và tôn chỉ của mình là "Vì dân chủ và phát triển".

Xin lưu ý bạn đọc về ảnh hưởng rất lớn của những bài viết của anh, dĩ nhiên đã dẫn tới những phản ứng không phải luôn luôn đồng thuận. Về phía nhà cầm quyền, có nhiều bài báo đả kích các ý kiến của anh nhưng không bao giờ trích dẫn nghiêm chỉnh, thậm chí nêu tên tuổi của người bị họ đả kích, và tất nhiên không bao giờ thực hiện quyền trả lời của tác giả. Điển hình là bài viết của Lê Quang Vịnh, bài Những ngộ nhận về dân chủ và chủ nghĩa xã hội, mà chúng tôi đăng lại trên số 26, tháng 1.1994, với lời toà soạn :

Như đã thông báo từ số trước, Diễn Đàn đăng kỳ này bài của Lê Quang Vịnh mà một quan chức phụ trách Ban văn hoá tư tưởng trung ương đã gửi sang. Bài này đăng trên Sài Gòn Giải phóng và Nhân Dân. Gọi là để "nói lại" Phan Đình Diệu (Diễn Đàn, tháng 6.93) ⁽⁵⁾, nhưng hai tờ báo này không hề đăng lại bài phỏng vấn nhà toán học Phan Đình Diệu. Thậm chí, khi Phan Đình Diệu viết trả lời, thì họ làm ngơ. Theo nguồn tin từ Hà Nội, ông Phạm Văn Đồng đã đích thân điện thoại cho ông Hà Đăng, trưởng ban VHTTTƯ, yêu cầu tôn trọng quyền trả lời của Phan Đình Diệu. Cho đến khi số báo này lên khuôn, lời yêu cầu ấy vẫn gặp sự im lặng, không khác gì trước đây, hồi ông Phạm Văn Đồng còn làm thủ tướng.

Về phía những người đấu tranh cho dân chủ, hay chỉ là đối lập với chính quyền, sự hiểu lầm và chê trách Phan Đình Diệu (không đi tới cùng logic dân chủ, ở lại Mặt trận Tổ quốc...) không phải không có. Điển hình là các chê trách của các bạn trong « nhóm Đà Lạt » (Hà Sĩ Phu, Bùi Minh Quốc và Tiêu Dao Bảo Cự). Diễn Đàn số 38, tháng 2,1995 đăng Thư gởi ông Phan Đình Diệu của Tiêu Dao Bảo Cự cùng với trả lời của ông, và một « lời toà soạn » ngắn mang tiêu đề « Đi tới một cuộc đối thoại... đúng địa chỉ » :

– Gọi là thư viết cho một người, nhưng đó là những thư để công bố. Độc lập với nội dung (mà nói chung, chúng tôi đồng ý), có thể nói chúng không gửi đúng địa chỉ. Nếu đã coi người đó là "cây cảnh", thiết tưởng nên gửi thư cho người... chơi cây cảnh.

– Bằng không, thì nên tránh mọi phán quyết về ý đồ của người đã chọn thế đứng và phương thức khác mình. Điều này vừa có tính nguyên tắc (đa nguyên là thế), vừa thực tiễn (mọi sự chia rẽ trong một xã hội đã bị nguyên tử hoá quá mức chỉ củng cố thêm sức mạnh cho những lực lượng toàn trị trong chính quyền).

Diễn Đàn vẫn tiếp tục lập trường này đối với các tranh cãi giữa những người cùng đấu tranh cho dân chủ song ý kiến về các vấn đề chính trị, xã hội cụ thể thì... rất khác nhau.

Bài đã dài, người viết không có tham vọng gì hơn là giới thiệu được một vài khía cạnh về một trong những trí thức Việt Nam có trí tuệ và nhân cách đáng kính và đáng trọng nhất vừa từ giã cõi đời này nhưng vẫn luôn ở cạnh chúng ta qua các trước tác, bài viết mà mặt báo này hân hạnh chia sẻ tuy chỉ được một phần khá khiêm tốn so với sự nghiệp để lại của Anh ⁽⁷⁾.

Hà Dương Tường
(thay mặt Ban Biên tập Diễn Đàn)

Chú thích:

(1) Bài đầu tiên « giới thiệu việc thành lập một đại học không của nhà nước tại Hà Nội » là bài nhan đề Trung tâm đại học Thăng Long, của anh BTL, đăng trên Đoàn Kết số 408, tháng 12,1988.

(1b - cập nhật ngày 18/5) Chính trong một chuyến về như vậy mà các anh trong nhóm đã đưa về một chiếc Micral, do ông Trương Trọng Thi gửi tặng Uỷ ban Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, năm 1978. Xem bài Kỹ sư Trương Trọng Thi trong sự tích chiếc máy vi tính đầu tiên.

(2) Tất nhiên, chúng tôi không thể biết hết những lần Phan Đình Diệu, trong vị thế của một nhà khoa học xuất sắc được thừa nhận, đã nói thẳng ý kiến của mình với những vị lãnh đạo cao cấp như Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp v.v.

(3) Xem Anh Diệu như tôi được biết của Nguyễn Ngọc Giao và (5).

(4) Đoàn Kết chỉ có báo giấy, chúng tôi rất tiếc chưa thể đưa lên đây bản số hoá các bài này. Trong số này, ĐK cũng đăng toàn văn bài thơ Người đàn ông bốn mươi ba tuổi nói về mình của Trần Vàng Sao.

(5) Đúng hơn, tháng 5.93, đây là số báo đăng bài phỏng vấn Phan Đình Diệu của Stein Tønesson. Chính trong khung giới thiệu bài này, Diễn Đàn đã, lần đầu tiên nhắc tới câu phát biểu của anh về ông Lê Duẩn.

(6) Ngày nay, với sự phát triển của Internet, mà Phan Đình Diệu có công đầu trong việc du nhập vào Việt Nam, một tạp chí như vậy tuy vẫn chưa có, nhìn về hình thức, nhưng chính quyền đã không còn đủ mạnh để bịt miệng người dân trên hằng hà sa số những trang blog, FB...!

(7) Chúng tôi được biết, các con ông đã tập hợp những trước tác của ông và mới xuất bản trên trang mạng mang tên Nghĩ suy cùng đất nước.